RaboResearch - Economisch Onderzoek

This article is also available in English

Het coronavirus stort Duitsland in een recessie

Themabericht

Delen:
  • Aan het einde van 2019, stagneerde de Duitse economie en presteerde zij minder goed dan andere Europese economieën
  • Aan het begin van 2020 zagen de cijfers er hoopvol uit, maar door de uitbraak van het coronavirus hebben wij onze raming voor Duitsland aan moeten passen. We ramen nu een recessie in het tweede kwartaal van 2020
  • Duitsland is kwetsbaar door haar grote maakindustrie, is handelsafhankelijk van China en Italië en is handelsafhankelijk van de financiële positie van niet-financiële bedrijven
  • De Duitse overheid heeft een aantal beleidsmaatregelen aangekondigd om bedrijven te hulp te schieten. Daarbovenop moeten extra overheidsinvesteringen de economie ondersteunen. We verwachten extra maatregelen als de situatie verder verslechtert

Een tweede klap voor de Duitse economie

In het laatste kwartaal van 2019 stagneerde de Duitse economie (figuur 1). De factoren die het afgelopen jaar de Duitse groei ondersteunden, zoals een toename in het aantal werkenden, zijn tot een halt gekomen. Het buitenland biedt daarnaast ook geen soelaas. Een zwakkere vraag uit China en andere Aziatische landen had een negatieve impact op de Duitse maakindustrie en in het bijzonder de grote Duitse auto-industrie. Voor 2020 raamden we een gematigde groei van 0,5 procent. Sentimentsindicatoren aan het eind van vorig jaar ondersteunden dit beeld (figuur 2): zowel de inkoopmanagersindices als de Ifo vertrouwensindicator duidden op een gematigde groei.

Net toen de maakindustrie eindelijk weer wat positieve cijfers toonde, kwam het coronavirus in Europa op en verspreidde zich razendsnel in Italië. Het is onvermijdelijk dat het virus zich ook verder op Europees grondgebied zal verspreiden en dat het aantal bevestigde gevallen blijft stijgen. Daarom hebben we onze raming significant aangepast. We ramen nu een recessie voor het tweede kwartaal van 2020 en een totale groei van -0,3 procent voor 2020.

Figuur 1: Aan het eind van 2019 stagneerde de Duitse economie
Figuur 1: Aan het eind van 2019 stagneerde de Duitse economieBron: Macrobond, RaboResearch
Figuur 2: Sentimentsindicatoren wijzen op een gematigde groei. Het effect van het coronavirus is hierin nog niet meegenomen
Figuur 2: Sentimentsindicatoren wijzen op een gematigde groei. Het effect van het coronavirus is hierin nog niet meegenomenBron: Markit, Ifo

Een afname van de binnenlandse vraag

De Duitse binnenlandse vraag wordt geraakt door een gecombineerde vraag- en aanbodschok. De aanbodkant van de economie wordt op een aantal manieren geraakt. Sommige van deze manieren worden later in dit artikel behandeld. Eén daarvan is door een afname van het arbeidsaanbod. Als het aantal zieke, of in quarantaine geplaatste, werknemers toeneemt dan neemt het aanbod van arbeid af. Daarbovenop hebben maatregelen zoals thuiswerken en het beperken van zakenreizen een negatief effect op de efficiëntie. Mocht het aantal besmettingen nog verder oplopen dan kan de overheid er ook voor kiezen hele gebieden af te sluiten (zoals momenteel het geval is in Lombardije). Dit zou het arbeidsaanbod nog verder kunnen verstoren.

Aan de andere kant wordt de vraagkant van de economie verstoord. Het verbod op grote evenementen, reisverboden en een algemene angst vermindert de vraag naar diensten en goederen. Bedrijven in de horeca- en reissector[1] worden hierdoor extra hard geraakt. Bedrijven stellen vervolgens hun investeringen uit omdat zij er niet zeker van zijn wanneer het tij weer keert.

Het feit dat deze vraag- en aanbodschokken niet zomaar door begrotingsbeleid of via monetaire instrumenten opgelost kunnen worden, maakt het probleem alleen maar groter. Lagere belastingen of rentes zorgen er niet voor dat mensen opeens weer uit eten willen gaan als ze bang zijn om ziek te worden. Een belastingvrijstelling zorgt er daarnaast ook niet voor dat zieke werknemers weer gezond worden. De enige manier om de binnenlandse vraag weer op gang te krijgen, is om onzekerheid en angst weg te nemen. Dit is, met iets zo moeilijk te controleren als een epidemie, makkelijker gezegd dan gedaan. De aanbodkant van de economie weer op de rit krijgen, is misschien nog wel moeilijker.

Nog een dip in de buitenlandse vraag

Het gros van de bevestigde coronapatiënten bevindt zich in China (70 procent), Italië (8 procent) en Zuid-Korea (7 procent)[2]. Deze economieën zijn dan ook zwaar geraakt door de effecten van quarantainemaatregelen en de onzekerheid die de bedrijfsinvesteringen en consumentenuitgaven drukken. Gezien Duitsland een significant gedeelte van haar diensten en goederen naar deze landen exporteert, zal de Duitse export naar deze landen direct geraakt worden.

De Duitse auto-industrie zal in het bijzonder hard geraakt worden door een vraaguitval. China is de belangrijkste markt voor de Duitse auto-industrie, maar de autoverkopen in China zijn in Februari volledig in elkaar gezakt (figuur 3). Het is geen wonder dat, gegeven het feit dat de Duitse auto-industrie al slecht presteert (figuur 4), 10 van de 12 grote Duitse automakers winstwaarschuwingen heeft afgegeven. Gemiddeld zijn de nieuwe winstdoelen 37 procent lager.

Figuur 3: Autoverkopen in China zijn in elkaar gezakt (gearceerde gebied geeft de periode van het coronavirus aan)
Figuur 3: Autoverkopen in China zijn in elkaar gezakt (gearceerde gebied geeft de periode van het coronavirus aan)Bron: China passenger car association
Figuur 4: De Duitse auto-industrie heeft het al niet makkelijk
Figuur 4: De Duitse auto-industrie heeft het al niet makkelijkBron: Destatis

Kwetsbare productieketens

De scherpe krimp van economische activiteit en vertrouwen in bijvoorbeeld China (figuur 5), raakt Duitsland direct door een afname in de handelsketens én door het verstoren van de productieketens. Deze, vaak lange, productieketens lopen vaak door meerdere landen. Omdat sommige ketens ook nog geoptimaliseerd zijn om zo min mogelijk voorraad te hebben, kan een verstoring in de keten alle opeenvolgende stappen van het productieproces in gevaar brengen.

Duitslands industrie is sterk afhankelijk van halffabricaten uit China en Italië, de twee regio’s die het zwaarst geraakt zijn. Deze twee landen zijn samen verantwoordelijk voor een groot gedeelte van de import van halffabricaten voor de Duitse industrie (figuur 6). Nu het werk in meerdere fabrieken in China en Italië stil ligt, beginnen meerdere Duitse bedrijven de verstoring van de productieketen te ondervinden. Chinese exports zijn bijvoorbeeld met 17 procent afgenomen in januari en februari[3]. Dit effect wordt nog eens versterkt door het feit dat China een zogeheten ‘voorwaartse’ rol speelt in het productieproces ten opzichte van Duitsland. Op het moment dat de aanvoer van halffabricaten of grondstoffen stil komt te liggen, moeten bedrijven hun voorraden verminderen, productie verminderen of andere leveranciers zoeken (tegen vaak hogere kosten).

Figuur 5: Ondernemingsvertrouwen in China is in elkaar gezakt (gearceerde gebied geeft de periode van het coronavirus aan)
Figuur 5: Ondernemingsvertrouwen in China is in elkaar gezakt (gearceerde gebied geeft de periode van het coronavirus aan)Bron: Markit
Figuur 6: Import bron van halffabricaten voor Duitsland
Figuur 6: Import bron van halffabricaten voor DuitslandBron: OECD statistics (2015)

Zijn Duitse bedrijven in staat om een klap te incasseren?

Naast een directe vraag uitval in het buitenland en de verstoring van de productieketens, heeft een toename van het aantal coronapatiënten ook een direct effect op de vraag- en aanbodkant van de economie. De aanbodkant wordt geraakt door een toename van het aantal zieke werknemers en mogelijke quarantaine maatregel terwijl de vraagkant geraakt wordt door een afname in bijvoorbeeld consumentenuitgaven en bedrijfsinvesteringen.

Om een inschatting te maken van de mate waarin Duitse bedrijven deze schokken kunnen incasseren kijken we naar een aantal ratio’s:

  • De hoeveelheid cash en deposito’s van niet-financiële bedrijven
  • De rentedekkingsratio. Een vuistregel is dat een bedrijf met een rentedekkingsratio van minder dan 2 in de problemen zit
  • De EBITDA[4] als procent van de totale toegevoegde waarde. Dit meet de ruimte die er is om marges te verkleinen zonder marktaandeel kwijt te raken

Duitse niet-financiële bedrijven hebben relatief kleine cashreserves in vergelijking met hun Europese concurrenten (tabel 1). Gezien meer dan de helft van de Duitse bedrijven verwacht dat hun winst dit jaar zal dalen, kan dit een probleem worden. De rentedekkingsratio is aan de andere kant wel weer erg sterk. Dit is het resultaat van lagere rentestanden en lage schuldenratio’s. Als laatste zijn de winstmarges van Duitse bedrijven vrij gemiddeld.

Alles bij elkaar is financiële robuustheid van Duitse niet-financiële bedrijven niet erg sterk. Het vermogen om financiële klappen op te vangen, is wel beter dan net voor de financiële crisis (figuur 7,8). De overheid kan deze bedrijven ondersteunen door lagere winsten op te vangen door het bieden van extra liquiditeit voor de korte termijn.

Tabel 1: Capaciteit om financiële schokken op te vangen
Tabel 1: Capaciteit om financiële schokken op te vangenNoot: Gegeven de grote verschillen tussen de diverse indicatoren, willen wij geen sterke conclusies uit deze tabel trekken.
Bron: Macrobond, RaboResearch.
Figuur 7: Cash en deposito’s als percentage van bbp
Figuur 7: Cash en deposito’s als percentage van bbpBron: Eurostat
Figuur 8: Rente als percentage van inkomen
Figuur 8: Rente als percentage van inkomenBron: Eurostat

Overheid klaar om in te grijpen

Op 8 maart presenteerde de Duitse overheid een pakket aan maatregelen om het coronavirus het hoofd te bieden. Jens Spahn, de Duitse minister van Volksgezondheid, stelde dat evenementen van meer dan 1000 personen vanaf nu verboden zijn. De overheid zal bedrijven, die door het afgelasten van deze evenementen inkomen mislopen, compenseren om de klap te verzachten.

Daarnaast worden bedrijven, die moeten snijden in het aantal werkuren door het coronavirus, ondersteund. Bedrijven kunnen gebruik maken van het gesubsidieerde ‘Kurzarbeit’ fonds zodra een tiende van hun werknemers last ondervinden van het virus. Eerder lag de lat bij een derde van de werknemers. Daarnaast komt de overheid met een plan om geraakte bedrijven van extra liquiditeit te voorzien.

Daarbovenop heeft de overheid nog een groot pakket aangekondigd. Overheidsinvesteringen worden jaarlijks met 3,1 miljard euro verhoogd tussen 2021 en 2024. Deze extra investeringen worden betaald vanuit het begrotingsoverschot van 2019 dat op het historische bedrag van 13,5 miljard euro uitkwam. Het plan is om deze extra investeringen te gebruiken voor het verbeteren van de infrastructuur en betaalbare woningen.

Figuur 9: De Duitse overheidsfinanciën zijn solide
Figuur 9: De Duitse overheidsfinanciën zijn solideBron: Destatis

We verwachten dat de overheid de situatie nauw blijft volgen en klaar staat met extra stimuli mocht het nodig zijn. Er is namelijk genoeg financiële ruimte om dat ook te doen (figuur 9). Historisch lage rentes gecombineerd met een zuinige begroting hebben de afgelopen jaren de overheidsschuld in Duitsland sterk gedrukt. Nu de CDU, de partij van bondskanselier Merkel, op een historisch laag punt in de peilingen staat, is het in hun voordeel om Duitsland te laten zien dat zij deze crisis in de juiste banen kunnen leiden.

Voetnoten

[1] Toerisme is in Duitsland goed voor 8,6 procent van het bbp (WTTC, 2018).

[2] Bron: John Hopkins CCSE (10 maart 2020).

[3] Merk op dat het exportvolume van januari en februari 2020 gezamenlijk is gerapporteerd. Het totaal was toen dus 17 procent minder dan het totaal van november en december 2019.

[4] EBITDA: Earnings Before Interest, Tax, Depreciation and Amortization.

Delen:
Auteur(s)
Erik-Jan van Harn
RaboResearch Global Economics & Markets Rabobank KEO
06 3002 0936

naar boven