RaboResearch - Economisch Onderzoek

This article is also available in English

Covid-19 verlamt de economie van de eurozone: lockdowns zorgen voor enorme krimp

Special

Delen:
  • Lockdowns leggen de economie in de gehele eurozone plat
  • Sentimentsindicatoren duiden op een scherpe krimp in economische activiteit
  • De grootste krimp laten deze zien in de dienstensector en zuidelijke eurozonelidstaten
  • We verwachten dat de economie van de eurozone dit jaar krimpt met 5,2 procent
  • We gaan ervan uit dat de lockdowns duren tot 1 juni
  • In een scenario waarin deze met drie maanden worden verlengd, voorspellen we een krimp van 12 procent
  • Door de lockdowns wordt veel werk overbodig, maar ’arbeidstijdverkortingsprogramma’s zouden de toename in werkloosheid moeten helpen mitigeren
  • De overheidsfinanciën verslechteren fors door grootschalige begrotingsimpulsen en de diepe economische krimp
  • Daarom roepen verschillende eurozonelidstaten om financiële hulp en lopen de gemoederen in Brussel hoog op

Europa in lockdown

De eurozone is in lockdown. Hotels, restaurants en winkels zijn in veel landen dicht. Tegelijkertijd zorgen social distancing-maatregelen ervoor dat de productiviteit een diepe duikvlucht heeft genomen. In de fabriek mogen minder mensen tegelijkertijd werken. En kantoorbanen zijn verplaatst naar de huiskamer, waar mensen moeten zien te werken, terwijl ze tegelijkertijd hun kinderen moeten bezig houden en lesgeven. Het is duidelijk dat de economische impact enorm zal zijn. Vooral voor de detailhandel en de horeca – die een groter gewicht hebben in de consumptie en toegevoegde waarde van zuidelijke eurozonelidstaten (figuur 1 en 2). Hoe groot de impact zal zijn, hangt af van hoe lang de lockdown-maatregelen duren. Om een voorspelling te kunnen doen, hebben we twee scenario’s uitgerekend. In ons basisscenario worden lockdowns in de eurozone vanaf 1 juni (stapsgewijs) opgeheven. In een grimmiger scenario pas vanaf 1 augustus.

Figuur 1: Indammingsmaatregelen remmen 40 procent van de huishoudbestedingen in de eurozone
Figuur 1: Indammingsmaatregelen remmen 40 procent van de huishoudbestedingen in de eurozoneNoot: Geraakte consumptie met beperkte inhaalgroeimogelijkheid bevat de horeca, recreatie, transport en persoonlijke verzorging. Geraakte consumptie met (gedeeltelijke) inhaalmogelijkheid bevat kleding en huishoudelijke apparaten en meubels.
Bron: Macrobond, RaboResearch-berekeningen
Figuur 2: Horeca en recreatie zijn belangrijker in zuidelijke economieën
Figuur 2: Horeca en recreatie zijn belangrijker in zuidelijke economieënBron: Macrobond, RaboResearch-berekeningen

Wat vertellen de data ons

De meeste harde data zijn van na de invoering van de lockdowns. Maar uit meer actuele sentimentsdata blijkt dat de economie flink krimpt. Het sentiment is in alle sectoren en lidstaten gekelderd, al is de impact het grootst in de dienstensector en in de zuidelijke lidstaten (figuur 3 en 4).

De verwachtingen voor de dienstensector voor het komende kwartaal zijn met 23 procentpunt verslechterd, en dat is meer dan ooit tevoren. Voor bepaalde sectoren zoals restaurants ziet het er vermoedelijk nog slechter uit. Bovendien is een deel van deze sentimentsdata opgehaald voor de laatste lockdown-maatregelen. Hoogstwaarschijnlijk laten de cijfers in april dus nog een verdere verslechtering zien.

Figuur 3: De inkoopmanagersindex (PMI) hint op een zeer sterke krimp
Figuur 3: De inkoopmanagersindex (PMI) hint op een zeer sterke krimpBron: Macrobond, Markit
Figuur 4: Activiteit in de dienstensector bevindt zich op een historisch dieptepunt (eurozonegemiddelde)
Figuur 4: Activiteit in de dienstensector bevindt zich op een historisch dieptepunt (eurozonegemiddelde)Bron: Macrobond, Markit
Figuur 5: Autoverkopen in maart duiden op een historische krimp in consumentenuitgaven
Figuur 5: Autoverkopen in maart duiden op een historische krimp in consumentenuitgavenBron: Macrobond, Spanish, German and Italian car associations

In de hele eurozone is het sentiment verslechterd. Al was de teruggang dieper in de zuidelijke lidstaten, onder andere door een groter belang van de zwaar geraakte sector toerisme aldaar en strengere lockdown-maatregelen.

Het consumentenvertrouwen liet ook de grootste daling ooit zien en het lijkt slechts een kwestie van tijd voordat dit op het niveau van het dieptepunt van tijdens de wereldwijde financiële en Europese schuldencrisis komt te liggen. Bovendien is het aantal autoverkopen nog nooit zo hard gedaald (figuur 5) als in de maand maart, wat laat zien dat de detailhandelsverkopen in brede zin een enorm sombere maand achter de rug hebben.

Economische vooruitzichten

Basisscenario

Ons basisscenario is tegelijkertijd ons meest optimistische scenario. In ons basisscenario gaan we ervan uit dat de economische activiteit in de eurozone in het tweede kwartaal sterk krimpt door binnenlandse lockdown-maatregelen. We verwachten dat de meeste lockdown-maatregelen die nu gelden, zoals de sluiting van restaurants en social distancing, pas vanaf 1 juni worden ingetrokken. Het specifieke verbod op niet-essentiële productie dat momenteel geldt in Italië en Spanje voorzien we niet voor andere landen en we gaan ervan uit dat deze specifieke maatregel vanaf mei wordt opgeheven.

Naast binnenlandse aanbodschokken hebben productiebeperkingen in het buitenland, verstoringen van internationale waardeketens en een sterke vraaguitval grote impact op de economie. De binnenlandse vraag krijgt een dreun door hogere onzekerheid, toenemende werkloosheid en faillissementen. Nagenoeg alle sectoren zullen daarom slechter presteren, al zal de schade het grootst zijn in sectoren zoals de horeca en recreatie. De aangekondigde begrotingsimpulsen kunnen een crisis niet voorkomen, al kunnen ze de totale impact wel helpen beperken en het herstel in de tweede helft van dit jaar ondersteunen.

Figuur 6: Krimp zal sterker zijn dan tijdens de financiële crisis
Figuur 6: Krimp zal sterker zijn dan tijdens de financiële crisisBron: Macrobond, RaboResearch

We verwachten dat de lockdown-maatregelen over de hele wereld tegen het einde van het tweede kwartaal zullen zijn opgeheven, waardoor er vanaf het derde kwartaal ruimte komt voor een geleidelijk herstel van de economie in de eurozone. We voorspellen dat zij dit jaar krimpt met 5,2 procent en volgend jaar groeit met 4,3 procent (figuur 6 en tabel 1). Zowel de krimp als het herstel zal dus sterker zijn dan tijdens de wereldwijde financiële crisis.

Figuur 7: Bbp krimpt sneller dan tijdens de financiële crisis, maar door snel herstel wordt het bbp-volume dat we vóór de crisis voor de komende jaren voorspelden sneller bereikt
Figuur 7: Bbp krimpt sneller dan tijdens de financiële crisis, maar door snel herstel wordt het bbp-volume dat we vóór de crisis voor de komende jaren voorspelden sneller bereiktNoot: De grafiek laat onze huidige verwachting voor de bbp-niveaus zien ten opzichte van onze projecties van vóór de uitbraak.
Bron: RaboResearch, nationale statistiekbureaus

Aangezien een lockdown van de economie zorgt voor een acute en geconcentreerde krimp, voorspellen we dus een sterkere krimp dan tijdens de financiële crisis. Tegelijkertijd is er perspectief voor een snelle rebound. Als overheden in staat zijn om een grootschalige faillissements- en ontslaggolf te voorkomen, kan de economie in zekere mate terugkeren naar normaal als de lockdown wordt opgeheven. We zeggen ‘in zekere mate’, omdat bepaalde maatregelen mogelijk van kracht zullen moeten blijven om nieuwe uitbraken te voorkomen totdat er een vaccin of andere permanente oplossing is ontwikkeld.

Figuur 8: Zuid-Europa heeft meer werkenden met een kwetsbaar contract
Figuur 8: Zuid-Europa heeft meer werkenden met een kwetsbaar contractBron: Macrobond, Eurostat (2018), RaboResearch

Het moge duidelijk zijn dat hoe langer de lockdown aanhoudt, of hoe heftiger de maatregelen en hoe minder begrotingsruimte overheden hebben, des te groter de vraaguitval en ook de permanente schade zal zijn: gezonde bedrijven kunnen omvallen en investeringen worden langer gecanceld en uitgesteld. Wij verwachten mede hierdoor dat Duitsland en Frankrijk sneller boven water zullen zijn dan Spanje en Italië (figuur 7). Het grote aandeel tijdelijke contracten en zzp’ers (figuur 8) werkt ook een grotere vraaguitval in de hand.

Neerwaarts risico: verlengde lockdown

Er is geen garantie dat de lockdowns daadwerkelijk per 1 juni zijn opgeheven. Overheden zouden kunnen besluiten de horeca, recreatie en detailhandel langer dicht te houden. Deze sectoren zouden daar gedurende de lockdown uiteraard sterk onder leiden, maar ook de vraaguitval zal groter zijn door meer faillissementen, hoger oplopende werkloosheid en minder investeringen om cashposities zolang mogelijk te behouden. Overheden zullen investeringen en uitgaven omhoog proberen te gooien om te voorkomen dat economieën omvallen. Als de lockdowns worden verlengd tot 1 augustus voorspellen wij voor dit jaar een krimp van 12 procent in de eurozone (tabel 1).

Tabel 1: Projecties voor 2020 bbp-volumegroei in eurozonelidstaten in het basis- en risicoscenario
Tabel 1: Projecties voor 2020 bbp-volumegroei in eurozonelidstaten in het basis- en risicoscenarioBron: RaboResearch

Voor meer achtergrondinformatie over de aannames zie dit artikel.

Impact op werkloosheid

Figuur 9: Werkloosheid in de eurozone is over de afgelopen jaren gedaald, maar een toename is nu onvermijdelijk
Figuur 9: Werkloosheid in de eurozone is over de afgelopen jaren gedaald, maar een toename is nu onvermijdelijkBron: Macrobond, Eurostat

De coronacrisis heeft al tot een enorme daling van werkgelegenheid geleid. Voor de meeste eurozonelidstaten hebben we nog geen officiële werkloosheidsdata voor maart, maar we weten al wel dat veel bedrijven zich hebben aangemeld voor werktijdverkortingsprogramma’s. Dergelijke programma’s zouden ervoor moeten zorgen dat de werkloosheid minder hard oploopt en de consumptie minder hard daalt. Maar de impact is onzeker en zal vermoedelijk sterk verschillen tussen landen. En afhankelijk zijn van de diepte van de crisis, de flexibiliteit van de arbeidsmarkt en de omvang van de overheidssteun. Daarom verwachten we dat de werkloosheid het hardste zal oplopen in Spanje (figuur 8). In de tweede helft van maart verdween er al 3 procent van de werkgelegenheid ondanks en bovenop de aanvragen voor 100 procent werktijdverkorting voor werknemers.

We verwachten dat de werkloosheid in de eurozone als geheel de komende kwartalen toeneemt en in 2020 gemiddeld uitkomt op 9 procent (was 7,5 procent in 2019, figuur 9). De toename in werkloosheid van dal naar piek zou dan minder scherp zijn dan die tussen 2008 en 2012. Belangrijk is wel dat zelfs als werknemers niet in de officiële werkloosheidsstatistieken terechtkomen, ze waarschijnlijk alsnog uitgaven terugschroeven als ze met arbeidstijdverkorting thuis komen te zitten. Vanwege onzekerheid of hun bedrijf de crisis wel zal doorstaan en omdat de meeste overheden minder dan 100 procent van het loon ‘vergoeden’.

Schuldhoudbaarheid

In een poging om de economische schade te beperken, hebben overheden grootschalige steunpakketten voor bedrijven, arbeiders en kwetsbare huishoudens aangekondigd. De maatregelen variëren van liquiditeitssteun tot uitstel van belastingbetaling en de bovengenoemde arbeidstijdverkortingsprogramma’s. Deze maatregelen kosten enorm veel geld en leiden tot sterk oplopende begrotingstekorten (tabel 2). Aangezien landen als Italië, Frankrijk en Spanje de limieten van het Stabiliteits- en Groeipact al opzoeken, kan dit zorgen voor politieke onrust. Bovendien kampen deze landen al met zwakke overheidsfinanciën, die door de aangekondigde maatregelen en diepe aanstaande crisis nog verder zullen verslechteren. Hierdoor wordt de betaalbaarheid en houdbaarheid van de overheidsfinanciën op de proef gesteld. Zeker in Italië. Het is daarom niet zo verrassend dat Italië samen met nog acht andere lidstaten heeft gevraagd om gezamenlijk schuldpapier uit te geven. Schuldpapier dat dus wordt gedekt door alle eurozone lidstaten samen, met een gelijke schuldverplichting voor alle lidstaten.

Tabel 2: Overheidsfinanciën zullen fors verslechteren
Tabel 2: Overheidsfinanciën zullen fors verslechterenNoot: *Cijfers voor 2020 zijn verwachtingen van RaboResearch gebaseerd op aangekondigde steunpakketten, historische begrotingselasticiteiten en onze economische verwachtingen.
Bron: ECFIN, Macrobond, RaboResearch, European Commission (2019). Automatic Fiscal Stabilisers in the EU: Size & Effectiveness.

Tot besluit

Van gezamenlijke schulduitgifte wil een aantal noordelijke lidstaten, waaronder Nederland, niets weten. En hoewel er door de ministers van financiën is gesproken over een fonds voor ondersteunen van het economisch herstel in lidstaten, is er nog geen enkele duidelijkheid over de omvang van het pakket of over de financiering. Er worden wel andere faciliteiten in gereedheid gebracht om steun te verlenen aan lidstaten die dat nodig hebben. Maar hoewel er steun is vanuit Brussel, zijn het nog altijd vooral de lidstaten die verantwoordelijk zijn voor het financieren van de bestrijding van de crisis en het economisch herstel na de crisis. Met alle gevolgen van dien voor de overheidsfinanciën. Het lijkt erop dat er beduidend meer druk vanuit de financiële markten nodig is om eurozonelidstaten te laten besluiten tot vergaande langdurige gezamenlijke oplossingen. Deze samenwerking is waarschijnlijk nodig om te voorkomen dat lidstaten op enig moment kopje onder gaan.

Hulp vanuit 'Brussel'

(i) De Europese Investeringsbank zet een garantiefonds op ter waarde van 25 miljard euro. Dat zou moeten zorgen voor 200 miljard euro aan extra leningen aan voornamelijk het MKB (via commerciële banken);

(ii) Via het fonds SURE (Support to mitigate Unemployment Risks in an Emergency) komt er 100 miljard euro aan goedkoop tijdelijk krediet beschikbaar voor de financiering van nationale programma’s die werkgelegenheid moeten behouden, zoals de maatregel arbeidstijdverkorting. Lidstaten kunnen maximaal 20 miljard euro lenen uit SURE. Geld voor het fonds zal worden opgehaald op de financiële markt, met als onderpand niet-gealloceerde EU fondsen en minimaal 25 miljard aan garantiestelling door lidstaten;

(iii) Lidstaten kunnen geld uit Europese structuurfondsen waar ze vanuit de EU-begroting recht op hebben naar eigen inzicht gebruiken. Normaal moeten lidstaten dat geld simpel gezegd gebruiken voor investeringen in arme regio’s om het groeiperspectief en de welvaart daar te verhogen. Er blijft regelmatig geld uit deze fondsen op de plank liggen en door de ombuigingen in de begroting komt dat geld, zo’n 37 miljard euro, nu vrij beschikbaar. Additioneel is er nog 2,7 miljard euro beschikbaar specifiek voor de gezondheidszorg;

(iv) Lidstaten kunnen een kredietlijn zonder voorwaarden krijgen van het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM) van maximaal 2 procent van hun eigen bbp, mits zij het krediet gebruiken voor de financiering van kosten die “direct of indirect zijn gerelateerd aan de gezondheidszorg, behandeling en preventie van de COVID-19 crisis”. Normaliter komt financiering van het ESM met strenge voorwaarden voor hervormingen en monitoring vanuit Brussel. In totaal heeft het ESM heeft ruim 400 miljard euro ter beschikking, dat is ongeveer 4 procent van het Eurozone bbp;

(v) Hard getroffen lidstaten kunnen tot maximaal 800 miljoen euro aan steun krijgen vanuit het solidariteitsfonds.

Delen:
Auteur(s)
Maartje Wijffelaars
RaboResearch Global Economics & Markets Rabobank KEO
06 2257 0569
Erik-Jan van Harn
RaboResearch Global Economics & Markets Rabobank KEO
06 3002 0936
Elwin de Groot
RaboResearch Global Economics & Markets Rabobank KEO
06 1389 2916

naar boven