RaboResearch - Economisch Onderzoek

Duitsland: nieuwe regering stimuleert economie, maar is niet voorbereid op de toekomst

Economisch commentaar

Delen:
  • De nieuwe GroKo is na een zware bevalling van zes maanden aan de slag gegaan en voornemens bijna de helft van het begrotingsoverschot op te souperen, grotendeels aan haar achterban
  • Het begrotingsevenwicht, de “Schwarze Null”, komt niet in gevaar, mede doordat de politieke steun hiervoor bij alle partijen groot is
  • De extra uitgaven zullen in de regeerperiode waarschijnlijk zorgen voor een zeer bescheiden groei-impuls van ten hoogste een paar tienden procentpunt per jaar
  • Door nauwelijks extra te investeren bereidt de regering de Duitse economie niet voor op de toekomst, een gemiste kans

De nieuwe Duitse regering is half maart van start gegaan, na een moeizame bevalling van zo’n zes maanden. Zij is van plan de geldkraan open te draaien en de Duitse economie, die al op volle toeren draait, verder te stimuleren. Wegens het grote overschot op de overheidsbegroting, 36,6 miljard euro eind 2017 (1 procent van het bbp), is hier ook ruimte voor zonder dat behoud van de “Schwarze Null” (begrotingsevenwicht) in gevaar komt. Volgens ramingen van het ministerie van Financiën uit oktober boekt de overheid bij ongewijzigd beleid een cumulatief overschot van 100 miljard euro over de gehele regeerperiode. De nieuwe regering is voornemens 46 miljard euro hiervan op te souperen, waarvan zo’n 80 procent aan extra uitgaven en 20 procent aan belastingverlaging (figuur 1).

Figuur 1: GroKo-3 spendeert vooral extra, zonder meer te investeren
Figuur 1: GroKo-3 spendeert vooral extra, zonder meer te investerenBron: CDU/CSU, SPD

Dit alles gaat niet ten koste van de houdbaarheid van de Duitse schuldpositie; er blijft een (kleiner) begrotingsoverschot en de schuldquote daalt verder (naar waarschijnlijk onder de 60 procent eind dit jaar). De uitgaven kunnen zelfs een licht positief effect hebben op de Duitse economie de komende paar jaar. Maar dit effect is niet blijvend want van de extra uitgaven gaat maar een zeer beperkt deel naar nieuwe overheidsinvesteringen.

De geldkraan gaat open en dat stimuleert groei op korte termijn

Het grootste aandeel van de nieuwe uitgaven gaat naar specifieke sociaaleconomische groeperingen. De kinderbijslag gaat omhoog en pensioenuitkeringen worden (tot 2025) verhoogd, met name voor moeders en lage inkomensgroepen. De uitgaven komen dus terecht bij groepen met een relatief laag inkomen. In theorie zijn deze sneller dan hoge inkomensgroepen geneigd om extra inkomen uit te geven, waardoor de maatregelen een stimulans kunnen zijn voor de consumptie. Maar Duitse huishoudens hebben ook een sterke neiging tot sparen (een hoge spaarquote) dus de uiteindelijke impuls zal waarschijnlijk kleiner zijn.

Er gaat ook meer geld naar het (her-)opleiden van langdurig werklozen. Zij maken nog steeds een significant deel uit van de Duitse werkloosheid. Verder worden de regels voor tijdelijke contracten strikter. Beide maatregelen zijn mogelijk positief voor de economie. Minder langdurige werkloosheid verkleint het risico dat mensen hun aansluiting op de arbeidsmarkt verliezen en meer baanzekerheid kan de consumptie stimuleren. Het aandeel van Duitse arbeidskrachten met flexibele contracten is echter al niet zo hoog, dus het mogelijke positieve effect van striktere regels op tijdelijke contracten is vermoedelijk beperkt of kan averechts werken als bedrijven huiveriger worden om mensen aan te nemen. Tegenover deze potentieel positieve maatregelen staat het voornemen dat elke werknemer in grotere bedrijven het recht krijgt om parttime te gaan werken. Hierdoor zal de neerwaartse trend in Duitse arbeidsuren waarschijnlijk doorzetten. Dit verzwakt dan weer de productiviteitsgroei per werknemer en daarmee de potentiële economische groei op de langere termijn.

Onder de extra uitgaven voor gemeenteprojecten vallen vooral kosten voor de integratie van immigranten door taalcursussen en opleidingen, zo’n 8 miljard euro.

De voornaamste belastingmaatregel is het (grotendeels) uitfaseren van de solidariteitstaks tussen Duitse deelstaten. Deze is begin jaren negentig ingevoerd bij de eenwording van Duitsland om de ontwikkeling in Oost-Duitsland te stimuleren. De laatste jaren is er echter een overschot ontstaan: er kwam veel meer belastinggeld binnen dan de overheid uitgaf aan projecten in Oost-Duitsland. Het afschaffen van de belasting levert 90 procent van de Duitse belastingbetalers voordeel op; alleen hogere inkomens zijn uitgezonderd. Dit is een verdere steun in de rug voor de consumptiegroei.

Lage overheidsinvesteringen zijn gemiste kans en maken economie niet gereed voor de toekomst

Figuur 2: Duitsland loopt flink achter op andere landen voor wat betreft publieke investeringen
Figuur 2: Duitsland loopt flink achter op andere landen voor wat betreft publieke investeringenBron: Macrobond

De nieuwe regering heeft zich gecommitteerd aan 18 miljard euro aan extra investeringen in onderwijs, onderzoek en digitalisering. Private partijen betalen hiervan echter 12 miljard euro door de veiling van mobiele telefoonfrequenties. De overheid investeert netto dus maar 6 miljard euro extra (over meer dan drie jaar; van de totale 46 miljard euro extra bestedingen). Hiervan gaat ook nog eens een flink deel naar de eerdergenoemde herintegratie van langdurig werklozen. Op zichzelf een goede maatregel, maar zo blijft er weinig over voor broodnodige extra investeringen in infrastructuur. Hogere publieke investeringen zouden waarschijnlijk zorgen voor hogere productiviteitsgroei en de groeicapaciteit van de economie permanent verhogen. Het IMF heeft Duitsland al vaker gemaand om extra te investeren; in internationaal perspectief valt het gebrek aan investeringen erg op (figuur 2). Ook wijzelf hebben hier vaak op gewezen.

Tot besluit

De voorgenomen maatregelen kunnen de komende jaren leiden tot een zeer bescheiden economische groei-impuls van ten hoogste een paar tienden procentpunt. Al met al beklijft het beeld van een overheid die stimuleert in goede tijden, zonder de economie voor te bereiden op de toekomst door te investeren in haar (menselijke en fysieke) kapitaal.

Delen:

naar boven