RaboResearch - Economisch Onderzoek

This article is also available in English

Politieke ontwikkelingen in Europa: toekomst van EU op de proef gesteld

Special

Delen:

Naar de overzichtspagina van de Regiostudie Europa

  • De Europese Unie staat voor een flink aantal politieke uitdagingen die de cohesie serieus bedreigen
  • De aanhoudend sterke positie van diverse populistische partijen staat de implementatie van noodzakelijke structurele hervormingen op nationaal en Europees niveau in de weg
  • De voortslepende vluchtelingencrisis en het verhoogde risico op terroristische aanslagen dreigen de cohesie in de EU te ondermijnen. Eensgezindheid ontbreekt over hoe deze problemen moeten worden aangepakt
  • Het risico op een Brexit (VK verlaat de EU) is toegenomen, nu Britse kiezers door de huidige staat van de EU twijfelen aan het netto voordeel van EU-lidmaatschap
  • Weinig kans op een de-escalatie van de spanningen tussen de EU, Turkije en Rusland en sancties zullen waarschijnlijk over en weer van kracht blijven

Groeiende invloed van populistische partijen staan Eurpese hervormingen in de weg

De Europese Unie, en in ruimere zin het hele Europese continent, staat voor de moeilijkste periode van de afgelopen decennia. Door het fragiele economische herstel, de nog onopgeloste vluchtelingencrisis en de angst voor terrorisme brokkelt de publieke steun voor de gevestigde politieke partijen en het idee van Europese eenwording verder af. In diverse landen profiteren populistische eurosceptische anti-establishmentpartijen aan beide zijden van de politieke scheidslijn van een groeiend aantal kiezers dat zich niet langer vertegenwoordigd voelt door de traditionele partijen. Hierdoor neemt de directe en indirecte invloed van deze partijen op de beleidsvorming toe.

Aan de rand van het zuidelijke eurogebied heeft bezuinigingsmoeheid met name linkse populistische partijen aan een aanzienlijke vertegenwoordiging in het parlement geholpen (Griekenland, Italië, Portugal, Spanje). Ze konden hierdoor regeringen vormen in Griekenland en Portugal die de recente bezuinigingsmaatregelen en hervormingsinspanningen terug kunnen draaien. Ondertussen had in Spanje de weigering van de linkse anti-bezuinigingspartij Podemos om deel te nemen aan een regering met een drie-partijencoalitie vervroegde verkiezingen en aanhoudende politieke onzekerheid tot gevolg. In grote delen van Noord- en Centraal-Europa komt de geleidelijke verschuiving naar rechts van de publieke opinie vooral ten goede aan nationalistische partijen. Deze nationalistisch-conservatieve bewegingen maken gebruik van de groeiende angst voor migratie en terrorisme als gevolg van de voortdurende vluchtelingencrisis, naast de aanhoudende bezorgdheid over de structurele financiële steun voor de zwakkere leden van het eurogebied. Hoewel ze tot nu toe nog geen deel uitmaken van de regering, hebben de rechtse partijen wel steeds meer invloed op de beleidsvorming, omdat de gevestigde partijen ze op afstand proberen te houden door delen van hun retoriek en voorstellen over te nemen. De recente ontwikkelingen in Oostenrijk en Frankrijk getuigen van deze trend. De regering in Oostenrijk besloot Macedonië te helpen de grenzen te sluiten voor vluchtelingen omdat de nationalistische partijen bovenaan staan in de opiniepeilingen en Frankrijk blijft tegen een grootschalige herverdeling van vluchtelingen over heel Europa vanwege een sterk Front National.

Het gevolg hiervan is dat het vaak statische economische beleid en de anti-Europese houding van zowel linkse als rechtse populistische partijen steeds meer grip krijgen op de partijen uit het politieke midden. Het groeiende belang van de populistische partijen heeft ondertussen een negatieve uitwerking op de bereidheid en mogelijkheid van de gevestigde partijen om de noodzakelijke structurele hervormingen op nationaal en Europees niveau door te voeren. Tegelijkertijd wordt de noodzaak dergelijke hervormingen door te voeren tijdelijk minder urgent door het ruime monetaire beleid van de ECB en het stimulerende effect dat daarvan uitgaat op de groei en de neerwaartse druk op de leenkosten van de overheid. De opvallende vertraging in de structurele hervormingen vorig jaar op nationaal en Europees niveau getuigt van deze ontwikkeling. Deze trend zal op Europees niveau niet gemakkelijk te keren zijn, nu de aanhoudend sterke positie van de Duitse nationaal-conservatieve Alternative für Deutschland (AfD) het voor Duitsland moeilijker maakt om als voortrekker van Europese integratie op te treden.

Ditzelfde geldt voor de sterke positie van populistische partijen in de Franse oppositie en in de Poolse regering, naast Nederland traditioneel de belangrijkste bondgenoten van Duitsland. De mogelijkheden van dit land om op Europees niveau voldoende steun te krijgen voor verdergaande Europese integratie wordt hier serieus door ondermijnd. Het recente isolement van Duitsland op het hoogtepunt van de Europese vluchtelingencrisis helpt wat dat betreft ook niet bepaald. Op het niveau van individuele eurolidstaten brengt het feit dat de populistische partijen in sommige landen deel gaan nemen aan coalitieregeringen risico's met zich mee voor de stabiliteit van die regeringen. Dit geldt ook voor onevenwichtige coalities van verschillende gevestigde partijen die voornamelijk worden gevormd om populistische partijen niet aan de macht te laten komen. De hieruit voortvloeiende aantasting van de economische beleidsvorming en politieke stabiliteit op nationaal en Europese niveau, en de toenemende moeite om in de EU de noodzakelijke eensgezindheid te bereiken voor verdergaande integratie in Europa, drukken zwaar op het vertrouwen dat beleggers hebben in de kracht van het Europese economische herstel.

Figuur 1: Groeiende steun voor populistische partijen in Europa in recente opiniepeilingen...
Figuur 1: Groeiende steun voor populistische partijen in Europa in recente opiniepeilingen...Bronnen: TNS Emnid, TNS NIPO, TNS Sofres, Gallup, Euromedia, GESOP, CBOS, Demoskop, YouGov
Figuur 2: ...bij een langzame daling van toch nog hoge werkloosheid
Figuur 2: ...bij een langzame daling van toch nog hoge werkloosheidBron: Eurostat

Europese leiders worstelen om EU tijdens de vluchtelingencrisis bijeen te houden

Tegen de achtergrond van een constant aanwezige populistische dreiging op het gehele continent konden de escalatie van de Europese migratiecrisis en de reeks terroristische aanslagen in de EU nauwelijks op een slechter moment komen. Crisismanagement bleek in de hele EU schromelijk tekort te schieten en anti-immigratiesentimenten laaiden hoog op. Vluchtelingenstromen naar de EU, voornamelijk via de Balkanlanden, zwollen in 2015 aan, en hebben geleid tot meer dan 1,3 miljoen asielaanvragen in de EU, tegen 626.000 in 2014. Tegelijkertijd escaleerde het geweld in Irak, Libië, Syrië en Afghanistan alleen maar verder. Het snelgroeiende aantal vluchtelingen stelt doorreislanden en landen van bestemming (voornamelijk Duitsland, Oostenrijk en Zweden) voor enorme logistieke uitdagingen. De trage respons van Europese beleidsmakers en het gebrek aan consensus in het algemeen leiden inmiddels tot unilaterale acties door individuele (groepen) landen. Met name de herinvoering van grenscontroles dreigt het vrije verkeer van personen binnen het Schengengebied, een van de hoekstenen van de Europese eenwording, in de toekomst te ondermijnen. Dit brengt aanzienlijke kosten met zich mee. Door het ongecoördineerd sluiten van grenzen en de bouw van hekken langs de zogenaamde 'Balkanroute' dreigen de spanningen tussen de Balkanlanden weer op te laaien terwijl internationale coördinatie ontbreekt.

Figuur 3: Aankomst vluchtelingen in Griekenland, Italië en Spanje in 2015
Figuur 3: Aankomst vluchtelingen in Griekenland, Italië en Spanje in 2015Bron: UNHCR
Figuur 4: Verdeling van asielzoekers over EU-landen in 2015
Figuur 4: Verdeling van asielzoekers over EU-landen in 2015Bron: BAMF, Eurostat

In de eerste maanden van dit jaar is het aantal nieuwe vluchtelingen naar de EU aanzienlijk gedaald als gevolg van het akkoord tussen de EU en Turkije om illegale immigratie aan te pakken. Maar zolang de stabiliteit in Afghanistan, Irak of Syrië en ook in diverse Afrikaanse landen niet ingrijpend herstelt, zal het aantal vluchtelingen waarschijnlijk hoog blijven en daarmee ook de druk op de buitengrenzen van de EU. Bij goede weersomstandigheden zullen vluchtelingen mogelijk ook in grote getalen in het westelijke deel van het Middellandse-Zeegebied arriveren. Tegelijkertijd kan een toenemend aantal vluchtelingen weer voor de 'Balkanroute' kiezen als het akkoord tussen de EU en Turkije geen succes wordt omdat beide zijden zich niet aan de voorwaarden houden. Door het wederzijdse wantrouwen tussen de EU en Turkije blijft de uitvoering van het akkoord namelijk onzeker. En als het akkoord mislukt, is de EU weer terug bij 'af'. Daarbij is de ruimte voor een Europese oplossing kleiner geworden door het Duitse isolement bij de aanpak van de vluchtelingencrisis. In plaats daarvan zou het debat voor de hele EU kunnen verschuiven naar versterkte controles van de buitengrenzen, verbeterde mogelijkheden voor legale immigratie en intensievere beleidsinspanningen om de landen waar de vluchtelingen vandaan komen te stabiliseren. Maar als deze debatten geen substantieel resultaat opleveren, bestaat het risico dat de individuele landen voor unilaterale oplossingen kiezen, waaronder de herinvoering van grenscontroles. Hoe dan ook, het onderwerp blijft hoog op de agenda van de EU staan, en leidt dus tot uitstel van de noodzakelijke structurele hervormingen om de veerkracht van de EU en van de economie van het eurogebied te bevorderen.

In combinatie met het groeiende anti-immigratiesentiment en het verhoogde risico op verdere terroristische aanslagen is het ondertussen niet waarschijnlijk dat de steun voor nationalistische partijen af gaat nemen. Omdat de meeste vluchtelingen op weg zijn naar Duitsland zou dit bijzonder problematisch kunnen uitpakken voor bondskanselier Merkel nu de nationaal-conservatieve AfD zo sterk is. De sterke positie van kleine rechtse partijen zorgt voor aanhoudende druk op de EU-regeringen om eerder voor een nationale dan voor een Europese oplossing te kiezen. Hierdoor neemt het risico toe op een geleidelijke desintegratie van de EU en van het Schengengebied in het bijzonder. 

Alweer financiële steun voor Griekenland

Terwijl de leiders van de EU door de vluchtelingencrisis in beslag worden genomen, is de Griekse schuldencrisis nog lang niet opgelost en zal het land de komende maanden waarschijnlijk nog aanvullende financiële steun van de EU nodig hebben. Als de volgende Griekse reddingsoperatie niet glad verloopt, kan dit vooral in de noordelijke EU-landen de populistische sentimenten verder aanwakkeren en de onzekerheid van de Britse kiezer over het economische voordeel voor het VK om in de EU te blijven versterken. In Griekenland zelf kunnen de sociale spanningen hoog oplopen nu er na het sluiten van de Grieks-Macedonische grens steeds meer vluchtelingen in het land vast komen te zitten. De onderhandelingen tussen de partners in het eurogebied en het IMF zullen dan zwaar worden, want Griekenland gaat waarschijnlijk om grote coulance vragen terwijl de overheden van de noordelijke eurogebieden op hun hoede zullen zijn om niet te toegeeflijk te lijken voor de steeds eurosceptischere achterban.

Ondertussen blijft het leiderschap van Duitsland, dat Griekenland zware bezuinigingsmaatregelen liet accepteren, mogelijk zwak doordat de voortslepende vluchtelingencrisis veel diplomatieke inspanningen vraagt. Bovendien is bij de aanhoudende bezorgdheid over de houdbaarheid van de Griekse staatschuld de verdere betrokkenheid van het IMF niet meer vanzelfsprekend. Hoewel een Grieks faillissement waarschijnlijk weer zal worden vermeden, dreigen mogelijk rommelige onderhandelingen het imago van de EU bij het steeds eurosceptischere electoraat verder aan te tasten. Ook het risico dat Griekenland uit het eurogebied stapt, kan niet helemaal worden uitgesloten.

Figuur 5: Griekse overheidsfinanciën
Figuur 5: Griekse overheidsfinanciënBron: EIU
Figuur 6: Groeiend risico op een Brexit
Figuur 6: Groeiend risico op een BrexitBron: Economist

De dreiging van een Brexit

Onder Britse kiezers groeit de onzekerheid of de EU hen nog wel voldoende voordeel oplevert voor wat betreft economische welvaart, openbare veiligheid en soevereiniteit in immigratiezaken in ruil voor de forse bijdragen van het VK aan de EU-begroting. Hierdoor neemt het risico toe dat Britse kiezers bij het referendum van 23 juni aanstaande ervoor kiezen om met hun land uit de EU te stappen. Dit zou grote economische en politieke gevolgen kunnen hebben voor zowel het VK zelf als voor de cohesie en de beleidsvorming van de overgebleven EU-27. Volgens peilingen van april 2016 is een kleine meerderheid voor vertrek uit de EU, nu de steun voor een voortzetting van het EU-lidmaatschap sterk is afgenomen omdat Premier Camerons heronderhandeling van de relatie van het VK met de EU de kiezers niet heeft weten te overtuigen. Hoewel de uiteindelijke uitkomst van het referendum onvoorspelbaar blijft, hangen in het licht van de groeiende bezorgdheid over het migratiebeleid van de EU en het verhoogde risico op terroristische aanvallen donkere wolken boven de voortzetting van het EU-lidmaatschap.

Als het VK ervoor kiest uit de EU te stappen, kunnen de economische gevolgen voor het land aanzienlijk zijn. Ten eerste volgt er een periode van twee jaar waarin het vrijhandelsverdragen moet afsluiten met de overgebleven EU-27 en met derden. Vanwege de beperkt beschikbare middelen kan dit nog een lastig karwei worden en grote onzekerheid met zich meebrengen voor Britse exporteurs, waaronder ook financiële dienstverleners. Bovendien is samenwerking met de vroegere EU-partners niet vanzelfsprekend, omdat de bedrijven daar nu een groter marktaandeel kunnen binnenhalen (zie ook Prins, 2015). Omdat Schotland groot voorstander is van het EU-lidmaatschap zou een exit van het VK uit de EU op politiek niveau weleens een tweede referendum over Schotse onafhankelijkheid kunnen opleveren. Het gevolg hiervan is een nog grotere onzekerheid over de bestuurlijke en economische toekomst van het VK.

Voor de overgebleven EU-27 zou een vertrek van het VK leiden tot een ingrijpende verandering in het machtsevenwicht ten voordele van Frankrijk en Duitsland en ten nadele van de voorstanders van een relatief liberaler economisch beleid zoals Nederland. Afhankelijk van het economische lot van het VK na uittreding uit het blok zouden andere EU-lidstaten eenzelfde stap kunnen overwegen of ten minste opnieuw willen onderhandelen over de EU-verdragen, mogelijk op instigatie van de lokale populistische partijen. Dit zou kunnen bijdragen aan een verdere afbrokkeling van de cohesie binnen de EU en een verdere opsplitsing van Europa, waarbij subgroepen van landen kunnen kiezen voor diverse niveaus van samenwerking.

Slechts beperkte ruimte voor ingrijpende beleidsveranderingen in naburige landen en regio's

Omdat het EU-beleid waarschijnlijk gericht zal blijven op het bijeenhouden van de Unie, is er relatief weinig kans op grote veranderingen in het buitenlandbeleid in de nabije toekomst. Ook al nemen de spanningen met Rusland geleidelijk af nu de oorlog tussen Oekraïne en de pro-Russische separatisten is veranderd in een 'bevroren conflict', toch zullen de sancties van de EU niet zo snel worden opgeheven. Officieel wordt de onvolledige implementatie van het Minsk II-akkoord aangehaald, maar de EU zal waarschijnlijk haar sancties tegen Rusland handhaven om de Turkse steun in de aanpak van de vluchtelingencrisis niet in de waagschaal te stellen. De spanningen tussen Rusland en Turkije zullen niet snel afnemen gezien de aanhoudende bezorgdheid van Turkije over een Russische betrokkenheid in het conflict in Syrië en de mogelijke steun aan de Koerdische separatisten.

In de hoop dat de samenwerking bij de aanpak van de vluchtelingencrisis voortduurt, slikt de EU ondertussen een deel van haar kritiek in op de verdere achteruitgang van de institutionele kwaliteit van Turkije (met name de rechtsorde en de persvrijheid) en diverse andere Zuidoost-Europese landen zoals Bosnië en Herzegovina, Montenegro, Macedonië en Servië. Nu worden deze ontwikkelingen nog door de vingers gezien en wordt er gewerkt aan een mogelijke toetreding van deze landen tot de EU, maar dit kan snel veranderen als het akkoord tussen de EU en Turkije mislukt en het aantal vluchtelingen weer aanzwelt. Voorlopig lijkt deze benadering te helpen bij het terugdringen van het aantal vluchtelingen, maar het duidelijke verschil met de principes van de EU dreigt de kiezers in de Unie verder te vervreemden van de gevestigde politieke partijen.

Naar de overzichtspagina van de Regiostudie Europa

Delen:
Auteur(s)
Fabian Briegel
RaboResearch Global Economics & Markets Rabobank KEO
030 21 64053

naar boven