RaboResearch - Economisch Onderzoek

Eurozone: verrassende start van het jaar maskeert onderliggende zwakte

Economisch Kwartaalbericht

Delen:
Deze publicatie is verouderd. Bekijk de recentste editie

Naar de overzichtspagina van het Economisch Kwartaalbericht

  • Wij verwachten dat de economische groei van het eurogebied in 2016 en 2017 uitkomt op 1½%
  • In 2016 wordt de groei gesteund door een aantrekkende binnenlandse vraag en geremd door een lagere exportgroei. In 2017 draaien die rollen om
  • Scenario-analyse laat zien dat de potentiële gevolgen van extra bezuinigingen in lidstaten behoorlijk kunnen zijn
  • De groeiverwachting is omgeven met risico’s en de structurele uitdagingen blijven onverminderd groot

Het jaar start sterk, maar uitdagingen remmen toekomstige groei

In het eerste kwartaal van 2016 versnelde de economische groei in de eurozone verrassend tot 0,5% (kwartaal-op-kwartaal). Het BBP-volume van de eurozone bereikte daardoor eindelijk weer het niveau van voor de crisis. Het herstel loopt echter nog altijd ver achter bij dat in andere geïndustrialiseerde landen en de verschillen tussen de lidstaten zijn groot (figuur 1).

Tabel 1: Kerngegevenstabel eurozone
Tabel 1: Kerngegevenstabel eurozoneBron: Rabobank, Macrobond
Figuur 1: Eurozone bereikt economisch niveau van voor de crisis
Figuur 1: Eurozone bereikt economisch niveau van voor de crisisBron: Macrobond

Bovendien lijkt de groei in het eerst kwartaal hoger dan op basis van economische fundamenten mag worden verwacht. We voorzien dan ook een terugval in de economische groei gedurende de rest van dit en volgend jaar. Zeker omdat tijdelijke meewinden langzaam gaan liggen, terwijl de (structurele) uitdagingen groot blijven. De dalende trend van vertrouwensindicatoren sinds januari ondersteunt het beeld van afzwakkende groei (figuur 2 en 3). Desalniettemin zorgt de sterke start van het jaar ervoor dat wij onze voorspellingen voor het hele jaar verhogen van 1¼% naar 1½%, hetzelfde matige niveau als 2015 (tabel 1). Ook voor 2017 ligt volgens ons geen groeiversnelling in het verschiet daar het onwaarschijnlijk is dat de uitdagingen op de korte termijn krachtig worden aangegaan. Gebrek aan financiële middelen, toenemend populisme, in aantocht zijnde verkiezingen en mogelijk moeizame coalitievorming daarna verhinderen bijvoorbeeld de daadkrachtige aanpak van de hoge structurele werkloosheid in Spanje, de starre arbeidsmarkt in Frankrijk, de verouderde infrastructuur in Duitsland en de zwakke bankbalansen in Italië.

Figuur 2: Sentiment minder positief sinds start van 2016
Figuur 2: Sentiment minder positief sinds start van 2016Bron: Macrobond
Figuur 3: Bedrijvenenquêtes wijzen op lagere groei
Figuur 3: Bedrijvenenquêtes wijzen op lagere groeiBron: Macrobond

De komende jaren blijft de groei in verschillende lidstaten daardoor te laag om de hoge (langdurige) werkloosheid significant te verlagen en om de benodigde schuldafbouw in met name Zuid-Europa te realiseren. De beperkte economische groei remt ook de inflatie en dwingt de ECB haar extreem ruime monetaire beleid te continueren, hoewel de effectiviteit hiervan beperkt lijkt en het negatieve neveneffecten en risico’s met zich meebrengt (zie hoofdstuk Rente en Valuta].

De economische groei naar bestedingscomponenten

De groei stabiliseert dus naar verwachting in 2016 en 2017. Kijkend naar de bestedingscomponenten baseren we dit op de volgende verwachtingen:

(i) Na een sterk eerste kwartaal van 2016 zwakt de groei van de particuliere consumptie iets af in de rest van het jaar en in 2017, onder andere doordat olieprijzen weer langzaam stijgen en de loondruk beperkt blijft.

(ii) Investeringen worden gestimuleerd door toegenomen capaciteitsbezettingsgraden, licht verbeterde financieringscondities en aantrekkende winstgevendheid van bedrijven. De investeringsgroei blijft echter onder druk staan, onder meer door aanhoudend balansherstel bij bedrijven, huishoudens en banken en in het kader van onzekerheid over de internationale risico’s.

(iii) De huidige overheidsbegrotingen laten voor 2016 veelal licht expansief beleid zien. In 2017 keert het begrotingsbeleid in de eurozone terug naar neutraal of verkrappend.

(iv) De groei van de buitenlandse vraag valt in 2016 iets terug ten opzichte van 2015, voornamelijk door een afname van de wereldhandelsgroei en doordat de euro in 2016 minder deprecieert dan in 2015 (zie hoofdstuk Rente en Valuta). In 2017 zorgt met name de relatief sterke wereldhandelsgroei voor een positieve impuls aan de exportgroei. 

Consumptiestimulans lage olieprijs ebt weg, arbeidsmarkt trekt onvoldoende aan

Vooral de particuliere consumptie droeg de economische groei in het eerste kwartaal. Consumenten profiteerden van positieve koopkrachtontwikkelingen door lage olieprijzen. Hoewel de bijdrage van de olieprijzen aan de inflatie nog steeds negatief is en dat ook nog wel even blijft (figuur 4), verwachten wij dat dit effect in de rest van 2016 afneemt. Ondertussen blijft de loondruk in veel lidstaten beperkt, waardoor de groei van het reële inkomen van huishoudens, en daarmee de consumptie, af zal nemen.

Wel zien we de arbeidsmarkt verbeteren en de werkloosheid dalen, van 10,9% in 2015 naar 10% in 2016 en 9½% in 2017. Ook het aantal langdurige werklozen in Zuid-Europa neemt sinds het einde van 2014 flink af (figuur 5). Sterke banengroei in onder meer Spanje en Ierland plus loongroei in Duitsland dragen voorts substantieel bij aan de stijging van de beschikbare inkomens van huishoudens in deze landen. Toch is de arbeidsmarktsituatie in veel landen nog altijd ongunstig, ook in Spanje, omdat de langdurige werkloosheid in de meeste landen nog substantieel hoger is dan voor de crisis. Bovendien zijn relatief veel nieuwe banen in met name de zuidelijke lidstaten onvrijwillige parttimebanen. De opwaartse druk op de lonen blijft in de meest lidstaten dan ook beperkt en de loongroei ligt ook de komende twee jaar nog beduidend lager dan in de jaren voor de crisis. Daarnaast leidt de langdurige werkloosheid, met name bij jongeren, tot productiviteitsverliezen aangezien deze groep mensen zijn vaardigheden verliest. Dit drukt de (potentiële) economische groei op langere termijn.

Figuur 4: Bijdrage olieprijs aan inflatie blijft negatief
Figuur 4: Bijdrage olieprijs aan inflatie blijft negatiefBron: Macrobond
Figuur 5: Langdurige werkloosheid in eurogebied neemt af
Figuur 5: Langdurige werkloosheid in eurogebied neemt afBron: Macrobond

Overheden verhogen bestedingen in 2016, maar overtreden begrotingsregels

Overheden hebben voor dit en volgend jaar hogere uitgaven en/of lastenverlichtingen gepland dan in de afgelopen jaren. Dit valt op te maken uit het feit dat de Europese Commissie (EC) op basis van de huidige beleidsvoornemens verwacht dat het structurele overheidsbegrotingssaldo[1] voor de eurozone als geheel in 2016 verslechtert en in 2017 nagenoeg gelijk blijft (figuur 6). Het huidige begrotingsbeleid is daarmee (gematigd) positief voor de binnenlandse bestedingen en de economische groei in beide jaren.

De huidige plannen van de meeste lidstaten voldoen echter niet of niet volledig aan de begrotingsregels in het Stabiliteits- en Groeipact. De Europese Commissie heeft lidstaten recent dan ook verzocht om hun plannen aan te scherpen en extra maatregelen te nemen (figuur 7). In ons basisscenario houden wij vooralsnog vast aan de voortzetting van het huidige beleid, daar eens te meer is gebleken dat de regels van het pact vaak niet (volledig) worden gerespecteerd. Wij hebben echter wel doorgerekend wat de effecten zouden zijn op de economische groei van lidstaten en die van de eurozone als geheel als alle eurozonelidstaten extra bezuinigingen doorvoeren om volledig aan de regels te voldoen (box 1).

Figuur 6: Stimulerend begrotingsbeleid in 2016
Figuur 6: Stimulerend begrotingsbeleid in 2016Bron: Europese Commissie, Macrobond
Figuur 7: EC verzoekt lidstaten extra te bezuinigen
Figuur 7: EC verzoekt lidstaten extra te bezuinigenBron: Europese Commissie, Macrobond

Box 1: Bezuinigingsscenario

Met het macro-econometrische model NiGEM hebben wij de gevolgen van de door de EC gevraagde budgettaire ombuigingen ingeschat. We laten de helft van de extra bezuinigingsmaatregelen die overheden moeten nemen neerslaan op minder overheidsuitgaven en de helft op hogere belastingen. Het pad voor de wisselkoers staat vast. We zetten de bezuinigingen in vanaf het tweede kwartaal van 2016. Duitsland blijft in eerste instantie buiten beschouwing, omdat de Duitse overheid weliswaar meer uit mág geven, maar dit niet lijkt te willen. Ierland laten we in 2017 het beleid wel verruimen zoals is toegestaan. De resultaten zijn samengevat in tabel 2.We zien dat de impact van de extra bezuinigingen op de groei in de eurozone behoorlijk groot kan zijn: ¾%- tot 1%-punt-BBP.De impact is uiteraard het grootst in lidstaten met de grootste extra bezuinigingsopgave. Per land zijn de gevolgen overigens relatief groot ten opzichte van de eigen bezuinigingsinspanning, omdat veel belangrijke handelspartners ook aanvullende bezuinigingen doorvoeren.

We kijken ook wat de impact zou zijn als de Duitse overheid het beleid wel verruimt, met in totaal 0,9% van het BBP over 2016 en 2017. Zowel in combinatie met extra bezuinigingen in andere lidstaten als geïsoleerd (tabel 3). We zien dat dit een groot effect heeft op de groei van Duitsland, maar ook voor andere lidstaten verlichting kan bieden. Het vermindert het negatieve effect van de bezuinigingen in andere lidstaten op het eurozonetotaal met ongeveer ¼%-punt-BBP. Bovendien zou het excessieve overschot op de lopende rekening van de betalingsbalans hierdoor worden afgebouwd. Dit bevestigt onze eerdere studies, evenals recente uitlatingen van onder andere het IMF, dat het in het belang van zowel Duitsland als de rest van de eurozone is dat het grootste land van de eurozone een minder star begrotingsbeleid voert.

Tabel 2: Resultaten bezuinigingsscenario
Tabel 2: Resultaten bezuinigingsscenarioBron: Rabobank, NIESR
Tabel 3: Resultaten scenario verruimend beleid Duitsland
Tabel 3: Resultaten scenario verruimend beleid DuitslandBron: Rabobank, NIESR

Voetnoot
[1] Het structurele begrotingssaldo is het normale begrotingssaldo van de overheid gecorrigeerd voor de stand van de conjunctuur en eenmalige inkomsten en uitgaven.

Aantrekkende exportgroei kan zwakke start van het jaar niet compenseren

Figuur 8: Sterk verband tussen export en wereldhandel
Figuur 8: Sterk verband tussen export en wereldhandelBron: Rabobank, Macrobond

Na een zwakke start van het jaar verwachten wij dat de exportgroei de komende kwartalen aantrekt door een lichte depreciatie van de euro, maar belangrijker nog door een hogere groei van de wereldhandel. Hierbij speelt met name een hogere importbehoefte door aantrekkende investeringen in de VS en het VK in de tweede helft van het jaar een belangrijke rol (zie hoofdstukken VS en VK). Dit kan de zwakke start van het jaar echter niet goedmaken, waardoor de exportgroei in 2016 lager ligt dan in 2015 (figuur 8). In 2017 schiet de exportgroei weer omhoog, voornamelijk door gunstigere overloopeffecten vanuit de tweede helft van 2016 en doordat de externe vraag vanuit de belangrijkste handelspartners van het eurogebied, de VS en het VK, in 2017 sterker zal zijn dan dit jaar.

Risico’s blijven onverminderd groot

Figuur 9: Verhoudingen ten opzichte van de EU
Figuur 9: Verhoudingen ten opzichte van de EUBron: Ipsos MORI.

De risico’s voor onze groeiverwachting zijn behoorlijk groot en neerwaarts gericht, zoals Brexit, discussies rond de Griekse schuld, een abrupte correctie in China[2] en de vluchtelingencrisis (zie hoofdstukken Blik op de Wereld, VK en China). Politieke onrust, toegenomen populisme en een verslechterd sentiment jegens de EU (figuur 9) vergroten het risico op nationalistisch en protectionistisch beleid, zeker in landen waar verkiezingen gepland staan. De lage groei bemoeilijkt de afbouw van de hoge werkloosheid in Zuid-Europa en verslechtert de houdbaarheid van de hoge private en publieke schulden in verschillende eurozonelidstaten, wat kan leiden tot onrust op de financiële markten. Bovendien kunnen bovengenoemde risico’s het vertrouwensklimaat verslechteren met mogelijk een negatief effect op de binnenlandse bestedingen.

Voetnoot
[2] In een scenario hebben we eerder dit jaar al doorgerekend wat de effecten zouden zijn op de eurozonegroei van een harde landing in China.

Conclusie: Eurogebied is voorlopig nog niet ‘out of the woods’

Door het afzwakken van de groei-impulsen en een naar verwachting beperkte aanpak van de structurele uitdagingen, in combinatie met potentieel chronische effecten van de hoge langdurige werkloosheid en onderinvestering in de afgelopen jaren lijken we in de eurozone in een langdurige periode van slechts beperkte economische groei te blijven hangen. Daarnaast blijven de risico’s op een terugval aanzienlijk.

Naar de overzichtspagina van het Economisch Kwartaalbericht

Colofon

Het Economisch Kwartaalbericht is een uitgave van Kennis en Economisch Onderzoek van Rabobank en kwam mede tot stand in samenwerking met Financial Markets Research.

De in deze publicatie gepresenteerde visie is mede gebaseerd op gegevens uit door ons betrouwbaar geachte bronnen, waaronder Macrobond. Deze bronnen zijn op zorgvuldige wijze in onze analyses verwerkt. De economische groeivoorspellingen zijn gegenereerd met behulp van het werelddekkende econometrische structuurmodel NiGEM.

Overname van de inhoud met bronvermelding is toegestaan. Kennis en Economisch Onderzoek aanvaardt echter geen enkele aansprakelijkheid voor het geval dat de in deze publicatie neergelegde gegevens of prognoses onjuistheden bevatten.

Gebruikte afkortingen bronnen: CBS: Centraal Bureau voor de Statistiek, ONS: Office of National Statistics, OECD: Organisation for Economic Co-operation and Development, IMF: Internationaal Monetair Fonds, CPB: Centraal Planbureau

Gebruikte afkortingen landen: VK: Verenigd Koninkrijk, VS: Verenigde Staten, EZ: Eurozone, IE: Ierland, BE: België, DE: Duitsland, NL: Nederland, FI: Finland, PT: Portugal, ES: Spanje, IT: Italië, FR: Frankrijk, GR: Griekenland. 

Deze informatie kunt u ontvangen door een mail te sturen naar economie@rabobank.nl onder vermelding van ‘KEO Kennismail’. Hierdoor wordt u op de verzendlijst geplaatst van de gratis digitale nieuwsbrief van Kennis en Economisch Onderzoek die tenminste eens per maand uitkomt. In deze nieuwsbrief zijn links te vinden naar het Economisch Kwartaalbericht, maar ook naar alle andere publicaties van onze medewerkers.

Voor overige informatie kunt u bellen met Kennis en Economisch Onderzoek via tel. 030 - 2162666. U kunt ons ook bereiken op het volgende e-mailadres: economie@rabobank.nl

Eindredactie: 
Tim Legierse, hoofd Nationaal Onderzoek

Redactie: Enrico Versteegh

Productiecoördinatie: Christel Frentz

Delen:
Auteur(s)
Daniël van Schoot
RaboResearch Global Economics & Markets Rabobank KEO
030 21 30318
Maartje Wijffelaars
RaboResearch Global Economics & Markets Rabobank KEO
030 21 68740

naar boven