RaboResearch - Economisch Onderzoek

This article is also available in English

Italië: bevolking stemt ‘Nee’

Conjunctuurbeeld

Delen:
  • Op 4 december hebben de Italianen een hervorming van de grondwet verworpen die het land beter bestuurbaar had gemaakt
  • Renzi is afgetreden en er komt een interim-regering die de kieswet gaat hervormen. Er zullen verkiezingen volgen, ergens tussen medio 2017 en begin 2018
  • De markt reageerde aanvankelijk vrij gematigd, maar het heeft wel effect op de economische groei. Op zowel de korte als de lange termijn. We verwachten een vertraging van de economische groei van 0,8 procent in 2016 naar 0,6 procent in 2017
  • De kwakkelende bankensector blijft naar ons idee de achilleshiel van Italië
  • De kans op een referendum over het lidmaatschap van de eurozone is na de nee-stem van 4 december niet toegenomen. Integendeel zelfs

Zwak economisch herstel vormt doodsteek voor hervorming van de grondwet

Op zondag 4 december zeiden de Italianen ‘Nee’ tegen een hervorming van de grondwet die het land beter bestuurbaar zou hebben gemaakt (zie hier voor meer informatie over de hervorming). De belangrijkste reden daarvoor was niet zozeer de hervorming zelf als wel verzet tegen de “Sloper”, oftwel premier Renzi. De Italianen zijn gefrustreerd over de slechte economische situatie waarin ze zich al jaren bevinden. Met hun nee-stem zagen ze hun kans schoon om Renzi af te straffen voor het feit dat hij zijn belofte niet is nagekomen om de economie weer aan de gang te krijgen (figuur 1). Na de verpletterende nederlaag van bijna 60 procent tegen 40 procent in zeventien van de twintig regio's van Italië kon Renzi niet anders dan opstappen. De oppositie heeft gekregen waarop zij had gehoopt.

Figuur 1: Langzaam herstel voor Italië
Figuur 1: Langzaam herstel voor ItaliëBron: Macrobond, Nigem, Rabobank
Figuur 2: Arbeidsmarkt in het zuiden is de zwakste schakel
Figuur 2: Arbeidsmarkt in het zuiden is de zwakste schakelBron: Macrobond

De frustratie van de Italianen is goed te begrijpen. De koopkracht van huishoudens ligt op dit moment op hetzelfde niveau als vijftien jaar geleden, en 8 procent lager dan tijdens het hoogtepunt van voor de crisis. De werkloosheid is met 11,6 procent (oktober) meer dan tweemaal zo hoog als tijdens het dieptepunt voor de crisis. Vooral de mensen in het zuiden en de jongeren -twee groepen met de meeste nee-stemmers- voelen de pijn nog van de jarenlange recessie; respectievelijk 19 procent en 36 procent zit op dit moment zonder werk (figuur 2). (Voor verdere gegevens over het zwakke Italiaanse herstel na de crisis, zie The voice of Italy en Italië: politiek en bankensector bedreigen pril economisch herstel.) Maar door ‘nee’ te stemmen, hebben de Italianen juist hun kans verspeeld om de lange historie van politieke instabiliteit (figuur 3) een halt toe te roepen, de bureaucratie terug te dringen en de doorvoering van hervormingen te vereenvoudigen. Allemaal redenen voor de decennialange zwakke economische groei in Italië.

Figuur 3: 63 regeringen in 69 jaar
Figuur 3: 63 regeringen in 69 jaarBron: Rabobank

De implicaties van de nee-stem voor…

…De economie

Het ging niet goed met de economie en dat wordt zeker niet beter na de nee-stem.

Op korte termijn staat de binnenlandse vraag onder druk door onzekerheid over wat er nu met de politiek, het beleid en de banken staat te gebeuren. We verwachten dan ook dat de groei zal vertragen van een magere 0,8 procent in 2016 naar 0,6 procent in 2017 (tabel 1). De groei van de consumptie zal verder worden belemmerd doordat de inflatie sneller stijgt dan de lonen (figuur 4). Ook de groei van de investeringen staat onder druk, door een zwakke kredietgroei, minder nieuwe monetaire stimuleringsmaatregelen door de ECB en onzekerheid over de economische vooruitzichten. Het zwakke economische klimaat zal op zijn beurt de werkgelegenheid en de loonontwikkeling tegenhouden, terwijl de overheid door een grote schuld weinig ruimte heeft om de huishoudens wat te ontzien. Voor huishoudens wordt de komende paar jaren dan ook geen grote verbetering in koopkracht verwacht.

Tabel 1: Macro-economische kerngegevens Italië
Tabel 1: Macro-economische kerngegevens ItaliëBron: Rabobank, Macrobond, Nigem
Figuur 4: Inflatie groeit sneller dan lonen in 2017
Figuur 4: Inflatie groeit sneller dan lonen in 2017Bron: Macrobond, Rabobank
Tabel 2: Economische vooruitzichten Italië ook op de lange termijn zwak
Tabel 2: Economische vooruitzichten Italië ook op de lange termijn zwakBron: Rabobank, Nigem

Op de langere termijn pakt de nee-stem negatief uit voor de economische groei, aangezien de broodnodige hervormingszin die al zo lang op zich laat wachten met het aftreden van Renzi weer in de ijskast verdwijnt. In 2014 schatte de OESO dat de Italiaanse economie in tien jaar nog 6 procentpunten meer had kunnen groeien als Italië alle door Renzi geïntroduceerde of geagendeerde hervormingen zou hebben doorgevoerd. We verwachten dat Italië tussen nu en 2023 (tabel 2) ongeveer 0,5 procent per jaar groeit. Hervormingen zijn dus van groot belang.

…De politiek

De nee-stem moet ook worden gezien in relatie tot de kieswet Italicum. Deze wet is al door het parlement goedgekeurd, maar wordt op dit moment aangevochten voor het Constitutioneel Hof. De uitspraak wordt 24 januari verwacht. Italicum moest ervoor zorgen dat de partij die de verkiezingen wint ook de absolute meerderheid van de zetels in de Kamer van Afgevaardigden (Tweede Kamer) krijgt. De Italicum voorziet niet in eenzelfde soort regels voor de Senaat, omdat er bij de goedkeuring van de Italicumwet vanuit is gegaan dat de grondwettelijke hervormingen er ook wel door zouden komen. Als de Italicumwet onveranderd blijft, spelen er twee kwesties: (i) het wordt voor een populistische partij als de Vijfsterrenbeweging (M5S) gemakkelijker om een absolute meerderheid in de Kamer van Afgevaardigden te krijgen en (ii) Italië blijft bijna zeker te maken houden met een parlement zonder werkbare meerderheid, omdat de Senaat wordt gekozen op basis van (regionale) evenredige vertegenwoordiging.

Nu Renzi is afgetreden, heeft president Mattarella drie mogelijkheden: (i) 'onmiddellijk' vervroegde verkiezingen uitschrijven, (ii) Renzi's ontslag niet aanvaarden, (iii) een nieuwe premier benoemen aan het hoofd van een interim-regering. De financiële markten vrezen de eerste mogelijkheid, maar de anti-establishmentpartij Vijfsterrenbeweging (M5S) en de radicaal-rechtse Lega Nord geven hieraan wel de voorkeur. Wij verwachten niet dat er onmiddellijk verkiezingen worden uitgeschreven vanwege de huidige problemen rond de kieswet, die zowel juridisch (de wet wordt aangevochten voor het Constitutioneel Hof) als logisch (een parlement zonder werkbare meerderheid is dan onvermijdelijk) van aard zijn. Eenvoudig gezegd is de kieswet op dit moment een rommeltje en president Mattarella beweert de politieke stabiliteit en onzekerheid zoveel mogelijk onder controle te willen houden. Het meest waarschijnlijke scenario is daarom dat de president de interim-regering zal vragen een nieuwe kieswet te ontwerpen voor beide kamers. Dit kan relatief snel gebeuren.

Als de hervorming van het kiesstelsel gereed is, zullen er vervroegde verkiezingen worden uitgeschreven. De centrumlinkse PD, die nu aan de macht is, en de M5S gaan nek aan nek in de opiniepeilingen (figuur 5). Zowel de markten als de meeste partijen vrezen een overwinning voor de 'Grillini'. Daarom verwachten wij dat de kieswet zodanig zal worden herschreven dat de kans op een overwinning door populisten of anti-establishmentpartijen kleiner wordt.

Figuur 5: PD en M5S nek aan nek, gemiddelden van opiniepeilingen oktober-november
Figuur 5: PD en M5S nek aan nek, gemiddelden van opiniepeilingen oktober-novemberBron: Opiniepeilingen, Rabobank

De ironie wil dat de nee-stem feitelijk een opdracht tot verandering van de kieswet inhoudt, wat de kans verkleint dat de M5S aan de macht komt. Zoals het er nu naar uitziet zullen de verkiezingen ergens tussen medio 2017 en begin 2018 plaatsvinden.

…De financiële markten

De markten hebben aanvankelijk vrij gematigd gereageerd – gematigder dan wij hadden verwacht. De spread op staatsobligaties is 'slechts' enkele basispunten uitgelopen en de euro is alweer hersteld van het eerste verlies. En in heel Europa -zelfs in Italië– stonden de aandelenmarkten op maandagmiddag 5 december alweer boven het slot van vorige week vrijdag.
Verkoop het gerucht, koop het feit?” Beleggers leken zich te realiseren dat de nee-stem niet onmiddellijk tot vervroegde verkiezingen leidt (met risico op een overwinning van M5S) en geen directe stem is tegen de eurozone of de Europese Unie.

Figuur 6: De impact op de markt was vrij gematigd
Figuur 6: De impact op de markt was vrij gematigdBron: Macrobond

Volatiliteit en zwakte blijven voorlopig wel aan de orde van de dag in de Italiaanse bankensector. Zeker als het herkapitalisatieplan van de interim-regering niet voldoende is of niet gepaard gaat met een goede herstructurering van de sector. De bankensector blijft de achilleshiel van Italië.

…Het lidmaatschap van de eurozone

We hebben hier al uitvoerig uitgelegd dat een referendum over de euro of de Europese Unie in dit stadium niet waarschijnlijk is. De kans hierop is niet toegenomen na de nee-stem van 4 december. Integendeel zelfs. In artikel 75 van de Italiaanse grondwet staat namelijk dat Italië geen referendum mag houden over aan internationale verdragen gerelateerde kwesties. Dit artikel moet dus worden aangepast om het Italiaanse volk directe zeggenschap te geven over al dan niet in de EU en de eurozone blijven. En voor aanpassing van dit artikel is een twee derde meerderheid in beide kamers nodig, of een gewone meerderheid en een ja-stem in een referendum. En we weten inmiddels allemaal dat het niet eenvoudig is om in Italië de grondwet te wijzigen...

Conclusie: the good, the bad and the ugly

Good:

Ook al zou het hervormingspakket de bestuurbaarheid van Italië hebben verbeterd, het had ook het risico vergroot dat de Vijfsterrenbeweging ooit de absolute macht zou grijpen. Als de interim-regering de kieswet zodanig herschrijft dat de kans kleiner wordt dat een populistische partij als de M5S een absolute meerderheid in de Tweede Kamer krijgt, kan de nee-stem wel eens een geluk bij een ongeluk betekenen.

Bad:

We verwachten verder voorlopig geen structurele hervormingen of andere groeibevorderende maatregelen. Het ging vóór het referendum al niet goed met de Italiaanse economie en de situatie zal nu zeker niet snel verbeteren. Structurele hervormingen zijn hard nodig, maar politici zullen hun handen vol hebben aan de kieswet en de voorbereidingen op de volgende verkiezingen. In die zin zal 2017 een verloren jaar zijn. Ook op de langere termijn zal het moeizaam blijven om hervormingen door te voeren, nu de beleidsprocedures en het openbaar bestuur niet efficiënter worden.

Ugly:

De bankensector blijft de achilleshiel van Italië en heeft last van de volatiliteit op de financiële markten. Het is aan de interim-regering om de gevolgen voor deze sector zo veel mogelijk binnen de perken te houden.

Delen:
Auteur(s)
Maartje Wijffelaars
RaboResearch Global Economics & Markets Rabobank KEO
030 21 68740
Stefan Koopman
Rabobank KEO

naar boven