RaboResearch - Economisch Onderzoek

Nederlandse werkloosheid stijgt door daling werkgelegenheid

Economisch commentaar

Delen:

De Nederlandse werkloosheid steeg in februari voor de derde maand op rij, naar 7,3%. De stijging van de werkloosheid in de afgelopen maanden is met name gedreven door een gestage daling van de werkgelegenheid. Vooral veel vrouwen verloren hun baan.

Werkloosheid heeft twee gezichten

De Nederlandse werkloosheid is sinds halverwege 2011 toegenomen van 4,1% naar 7,3% in februari 2014. In de tweede helft van 2013 stabiliseerde zij, maar in de afgelopen drie maanden zette de stijging weer door (figuur 1).

Figuur 1: Werkloosheid loopt op
Figuur 1: Werkloosheid loopt opBron: CBS

Het is belangrijk om te beseffen dat werkloosheid een gevolg is van de werkgelegenheid en het aanbod op de arbeidsmarkt. Een daling van de werkgelegenheid heeft een opwaarts effect op de werkloosheid. Maar dat geldt ook voor een stijging van het arbeidsaanbod (de beroepsbevolking).

De omvang van de potentiële beroepsbevolking (iedereen tussen de 15 en 65 jaar) is in de afgelopen decennia gestaag toegenomen. Ten tijde van hoogconjunctuur en oplopende werkgelegenheid zien we over het algemeen een versnelling van de groei van de beroepsbevolking. De beschikbaarheid van banen moedigt mensen aan om deel te nemen aan het arbeidsproces en daardoor neemt het aandeel van de potentiële beroepsbevolking dat zich ook aanbiedt op de arbeidsmarkt toe: het encouraged worker effect. Dit zien we terug in een stijging van de bruto arbeidsparticipatie. Dit effect was duidelijk zichtbaar in de periode van 2005 tot en met 2008. Het remt de afname van de werkloosheid. Nieuw gecreëerde werkgelegenheid moet dan immers niet alleen bestaande werklozen aan het werk helpen, maar ook de mensen die zich (op)nieuw aanbieden. Het omgekeerde geldt ook. In 2009 ontmoedigde de sterke daling van de werkgelegenheid veel potentiële werknemers om een baan te zoeken. Dit discouraged worker effect remt de stijging van de werkloosheid juist af, omdat iemand die geen baan zoekt ook niet tot de beroepsbevolking wordt gerekend en zodoende ook niet kan worden aangemerkt als werkloos (figuur 1).

De ontwikkelingen op de arbeidsmarkt zijn tot 2012 goed te begrijpen. De periode daarna is echter bijzonder. Terwijl de werkgelegenheid daalde, bleef de arbeidsparticipatie gelijk of steeg zelfs in een aantal perioden (figuur 2). Daardoor is de werkloosheid tussen oktober 2012 en juli 2013 met maar liefst 1,5 procentpunt gestegen. Mogelijke oorzaken van de stijgende participatie zijn de beperkte mogelijkheden voor jonge generaties om nóg langer door te studeren, de afbouw van VUT-regelingen en mensen die de arbeidsmarkt betreden omdat hun partner werkloos is geworden.

Figuur 2: Encouraged en discouraged worker effect
Figuur 2: Encouraged en discouraged worker effectBron: CBS

Verschillende perioden van stijgende werkloosheid kennen dus heel verschillende onderliggende ontwikkelingen van het arbeidsaanbod en de werkgelegenheid. De recente stijging van de werkloosheid wordt gedreven door een forse daling van de werkgelegenheid maar wordt deels gedempt doordat de beroepsbevolking ook daalt. Daarbij is in het afgelopen half jaar een belangrijk verschil ontstaan in de ontwikkeling van de werkgelegenheid en de arbeidsparticipatie van mannen en vrouwen.

Banenverlies verschuift van mannen naar vrouwen

Een opvallende ontwikkeling in de daling van de werkzame beroepsbevolking is de verschuiving van mannen naar vrouwen. Vanaf halverwege 2013 neemt de werkgelegenheidsdaling van mannen gestaag af, terwijl die van vrouwen gelijk blijft. In februari van dit jaar zagen we zelfs dat het aantal werkzame personen bij mannen groeit, terwijl die van vrouwen afneemt (figuur 3). De oorzaak hiervan ligt in de recente werkgelegenheidskrimp in de gezondheids- en welzijnszorg (figuur 4). Een daling van het aantal werkzame personen in de zorg op jaarbasis is in de beschikbare informatie daarover sinds 1970 nog nooit voorgekomen. Het aandeel van vrouwen in de totale werkgelegenheid in die sector bedraagt ruim 80%. Terwijl de terugkeer van economische groei voor een lagere werkgelegenheidsdaling in de private sector zorgt, leidden bezuinigingsmaatregelen in het afgelopen jaar tot een daling van de werkgelegenheid in de zorg.

Figuur 3: Werkgelegenheidsontwikkeling
Figuur 3: WerkgelegenheidsontwikkelingBron: CBS
Figuur 4: Werkgelegenheidskrimp zorg
Figuur 4: Werkgelegenheidskrimp zorgBron: CBS

Net zo opvallend als de verschuiving van de werkgelegenheidsdaling van mannen naar vrouwen is de forse daling van de arbeidsparticipatie van die laatste groep. In de afgelopen zes maanden is het gemiddelde aantal werkzame personen bij de vrouwen ten opzichte van het voorgaande halfjaar met 29.000 gedaald. Bij mannen steeg dit met 3.000. In dezelfde periode steeg de mannelijke beroepsbevolking met 15.000 maar daalde de vrouwelijke beroepsbevolking met 12.000. Daardoor steeg de werkloosheid onder de mannen met 12.000, ondanks de lichte stijging van de werkgelegenheid. Bij de vrouwen was de stijging van de werkloosheid met 18.000 een stuk kleiner dan de daling van de werkgelegenheid.

Figuur 5 en 6 laten zien dat de arbeidsmarktontwikkelingen van mannen en vrouwen in de afgelopen tien jaar zeer verschillend zijn geweest. De op- en neergang van de werkgelegenheid is bij de mannen veel sterker geweest en werd tot 2012 redelijk goed gevolgd door de participatie. De werkloosheidsstijging sinds 2008 is dan ook vooral het gevolg van lagere werkgelegenheid die deels wordt gecompenseerd door ontmoedigde werkzoekenden. Vrouwen hebben in de eerste jaren sinds 2008 met een minder sterke daling van de werkgelegenheid te maken gehad. Maar omdat daardoor de participatie op een hoog niveau bleef en bijgevolg het arbeidsaanbod verder steeg, is de werkloosheid wel fors toegenomen. In het afgelopen jaar is die situatie flink veranderd en zien we dat de sterke daling van de werkgelegenheid nu ook bij de vrouwen tot ontmoedigde werkzoekenden leidt.

Figuur 5: Arbeidsmarkt mannen
Figuur 5: Arbeidsmarkt mannen   Bron: CBSBron: CBS
Figuur 6: Arbeidsmarkt vrouwen
Figuur 6: Arbeidsmarkt vrouwenBron: CBS
Delen:

naar boven